امروز  سه شنبه ۴ مهر ۱۳۹۶
جایی برای اشک های زمین
۱۳۹۶/۰۴/۱۵ تعداد بازدید: ۷۱
print

جایی برای اشک های زمین
جایی برای اشک­های زمین 
 
 
 
دریاچه ­ها از ارزشمندترین مواهب طبیعی و از دل­انگیزترین مناظر طبیعت هستند. دریاچه­ها مثل نگین­هایی در دل پهنه­های جغرافیایی خودنمایی می­کنند. دریاچه­ها به ویژه در عرصه­های کم آب، از اهمیّت بسیار بیشتری برخوردارند. اهالی کویر، دریاچه­ها را اشک­های زمین می­دانند. آبگیرهای طبیعی علاوه بر نقشی که در تلطیف آب و هوا دارند، زیست­بومی غنی برای حیات جانداران آب­زی، پرندگان، وحوش و حتّی انسان به شمار می­آیند. اهمیّت این آبگیرها تا آن­جاست که بشر با تقلید از طبیعت، دست به ساخت آن­ها زده است. سدها شکل گرفته­اند تا در پشت آن­ها، دریاچه­های مصنوعی شکل بگیرند و انسان­ها را در رسیدن به اهداف زیست محیطی­شان یاری برسانند. در استان­های خراسان هم دو دریاچة طبیعی و چندین و چند دریاچة مصنوعی وجود دارد. «بزنگان» و «چشمه سبز» تنها دریاچه­های طبیعی خراسان هستند. در کنار این آبگیرهای طبیعی، چندین و چند آبگیر مصنوعی هم هست که عمدتاً پشت سدها به وجود آمده­اند. بخشی از بزرگترین و پرکاربردترین­هایشان را می­ توانید در این گزارش بخوانید.
 
دریاچة بزنگان، آبشخور دایناسورها
دریاچة «بزنگان»یا «گلبی­بی»،یکی از دودریاچةطبیعی دراستان خراسان رضوی است که در 130کیلومتری مشهدو 80کیلومتری شهرستان سرخس قرارگرفته. درست درجنوب رشته کوه­های افسانه­ ای هزارمسجد.
اگر تحقیقات چند سال قبل گروه زمین­شناسی یک دانشگاه استان دربارةفسیل­های دایناسوردر کوه­های کلات درست باشد،پس بااحتساب عمردریاچهبزنگان- که به دورة سوم زمین­­شناسی می­رسد- می­شودنتیجه گرفت که این دریاچه که حالادر فصل 
در حالی که در سرتاسر اروپا تنها 507 گونة پرنده ثبت شده است، تنها درهمین محدودة 50 هکتاری دریاچه بزنگان، 142 گونه مشاهده شده است و این می­تواند در نوع خود یک رکورد باشد. انواع گنجشک­ها، سیره­ها، زردپره­ها وعقاب­ها دراطراف این دریاچه زندگی می­کنند.
پرنده­های مهاجر که از دشت «قره قوم» ترکمنستان در آغاز سرما مهاجرت می­کنند و به پهنه­های گرم­تر می­آیند، اوّلین ایستگاه­شان دریاچة بزنگان است؛ البتّه چند گونة مرغابی هم هستند که همة زمستان را در همین دریاچه می­گذرانند.
در این میان چند سالی است که حجم آب دریاچه روند نزولی را طی می­کند و بارش­های فصلی و سیلاب­ها نمی­توانند چیزی به ذخیرة آب دریاچه اضافه کنند. زمانی عمق دریاچه در گودترین قسمت بیش از 20 متر بود، امّا حالا در بهترین وضع، کمتراز 10 متر است و همین افت باعث شده تا بخش­های عمده­ای از بستر دریاچه به شکل زمین­های شوره­زار بیرون از آب بماند.
به همّت نهادهای مسئول و سازمان­های مردم­نهاد، دو مسیل در پایین­دست و بالادست دریاچه که روان­آب­های حاصل از بارش‌های فصلی را هدایت می­کنند، یکی دو سالی است که با کانال­کشی و تغییر مسیر، بخشی از روان­آب­های منطقه را به این دریاچه سرازیر می­کنند که این تمهید می­تواند درعرض چند سال، وضعیّت آب دریاچه را بهبود بخشد.
دریاچة بزنگان علاوه بر پرندگان مهاجر، مهمانان دایمی هم دارد. دو گونه ماهی در آب­های تیره این دریاچه زیست می­کنند؛ «شیر ماهی سفید» و «کپور». برای سال­های سال البتّه تنها شیرماهی سفید در آب­های این دریاچه جولان می­داد، امّا دراواخر دهة 60 دو گونه ماهی دیگر نیز به این دریاچه آورده شد تا از این موهبت طبیعی برای پرورش ماهی استفاده شود؛ هرچند انتخاب این دوگونه بدون هیچ­گونه مطالعه­ای صورت گرفته بود. «کپور» و «قزل­آلا» دو گونه­ای بود که به دریاچه بزنگان آورده شدند، امّا قزل­آلا نتوانست در این آب زیست کند و به جای آن، گونة کپور توانست خود را به عنوان گونه­ای بومی به این آب معرّفی کند و اکنون سال­هاست که ماهیگیرها، از آب این دریاچه ماهی­های درشت کپور و شیرماهی صید می­کنند.
چشمه سبز، قتلگاه آخرین پادشاه کیانی
چشمه سبز دومین دریاچه طبیعی و تنها دریاچة طبیعی آب شیرین خراسان رضوی است که این هم از قضا در نزدیکی مشهد قرار دارد. چشمه سبز یک دریاچة کوچک آب شیرین است که در دامنه­های شمال شرقی بینالود قرار گرفته است. برای رسیدن به این دریاچة طبیعی باید به شهر گل­مکان در 50 کیلومتری غرب مشهد سفر کنید. از گل­مکان یک جادّة پیچ در پیچ شما را به چشمه سبز می­رساند.
چشمه سبز هم مثل همة آبگیرها در فصول سرد سال، میزبان پرنده­های مهاجر است. این روزها «چنگر نوک سفید» و «اردک سرسبز» را می­شود در سطح آب دریاچة چشمه سبز مشاهده کرد. این دو پرنده در صدر فهرست پرندگان مهاجر به چشمه سبز قرار دارند. چنگَر- که کمی از کلاغ بزرگ­تر است- پرنده­ای آبزی است به رنگ سیاه که رنگ سر و گردنش برّاق­تر و منقار و پیشانی­اش سفید رنگ است. این پرنده از خانوادة درناهاست و تقریباً در همة آبگیرهای ایران دیده می­شود.
اردک سرسبز هم فراوان­ترین نوع از گونة اردک­های روی آب­چر است که طول پرنده بین 56 تا 65 سانتیمتر، پهنای بال بین 81 تا 98 سانتیمتر و وزن آن بین 750 تا 1000 گرم است. این اردک­ها نسبت به جثّه­شان بسیار سریع­پرواز هستند و هنگام پرواز سرعتشان به 65 کیلومتر در ساعت نیز می­رسد. اردک سر سبز از گیاهان و علف­ها تغذیه می­کند. عمر ثبت شده برای اردک سر سبز 29 سال است.
نیزارهای حاشیة دریاچة چشمه سبز جای مناسبی برای زیست حواصیل­ها هم هست. آن­ها هم زمستانشان را همین­جا می­ گذرانند. به خاطر داشته باشید که بهترین روزها برای مشاهدة پرندگان مهاجر روزهای سرد و برفی است که در این زمان، پرنده­های مهاجر، سطح دریاچه را بر جاهای دیگر ترجیح می­دهند. حالا در روزهای آخر سرما، اندک اندک فصل حضور پرندگان مهاجر در آبگیرهای استان دارد به پایان می­رسد. با گرم­تر شدن هوا، پرندگان مهاجر خود را به سمت عرض­های شمالی آغاز می­کنند. همین روزهاست که مهمان­های زمستانی چشمه سبز هم سفر خود را آغاز کنند.
علاوه بر این­ها، چشمه سبز همان دریاچه­ای است که گفته می­شود یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی از نسل پادشاهان کیانی ایران­زمین در کنار آن کشته شده است.
 
بند درّه، خاطرة مشترک همة بیرجندی­ها
از روزگار قدیم تا امروز، اهالی بیرجند هر وقت هوس کوه و دشت کرده‌اند یا دلشان هوای جایی خنک و سرسبز، دور از شلوغی شهر کرده، این­جا از اوّلین انتخاب‌ها بوده. چرا که بند درّه هم آب دارد و هم دار و درخت و همین کافی است تا به تفرّجگاهی محبوب در دل کویرهای خراسان جنوبی تبدیل شود. بند درّه در واقع یک آبگیر قدیمی است که در پایین دست ارتفاعات کوهستان «باقران» قرار گرفته که مثل دیواری بلند بین بیرجند و مناطق حاشیه­ای کویر لوت فاصله انداخته است. بندی هم روی این آبگیر بنا شده است؛ یک بند تاریخی که اصل آن متعلّق به دورة زندیه است و در دوره­های بعد، بازسازی و مرمّت شده است. گذرتان که به خراسان جنوبی و بیرجند افتاد، حتماً سری به بند درّه بزنید تا خودتان متوجّه شوید که چرا این­جا این­قدر محبوب مردم بیرجند است.
بندِ درّه، در حاشیة جنوبی شهر بیرجند قرار دارد و برای رسیدن به آن، باید از میدان «جانباز» این شهر در امتداد بلوار «پاسداران» به سمت جنوب برانید تا به جادّة کمربندی یا به قول بیرجندی‌ها کمربندی سراب برسید. از جادّة کمربندی و باز هم در امتداد بلوار پاسداران، یک مسیر سه کیلومتری است که شما را به بند درّه می­رساند.
شهر بیرجند یک بند تاریخی دیگر هم دارد. بند عمرشاه یا امیر شاه، مثل بند درّه، یک آب‌بند قدیمی است که برای ذخیره و مدیریت منابع آبی در حاشیة جنوب غربی به فاصلة پنج کیلومتری بند درّه و در غرب آن قرار دارد. بند امیرشاه هم مثل بند درّه، تفرّجگاه اهالی بیرجند است. در روزهای تعطیل همیشه می­شود در اطراف این بندها، خانواده­های بیرجندی یا احیاناً مسافران عبوری را دید که آمده­اند در فضای مفرّح این بندها، لحظاتی را دور از شلوغی شهر بگذرانند.
 
بند گلستان، پیوند تاریخ و جغرافیا
بند گلستان، یک بند تاریخی است در انتهای پارک وکیل آباد و ابتدای مسیر طرقبه. بند گلستان، آبگیر انتهایی چند رودخانه است که از رشته کوه بینالود سرچشمه می­گیرند. رودخانه­های روستاهای دو محور دهبار و کلاته آهن به بند گلستان می­ریزد.
فضای پیرامونی این بند تاریخی یکی از گردشگاه­های در دسترس جنوب مشهد است. بند گلستان یک سازة بزرگ آجری است که در انتهای مسیر روان­آب­های درّة طرقبه قرار دارد. اصل ساخت این بند به روزگار تیموریان می­رسد، امّا در دوره­های بعد هم بازسازی شده است. در روزگار رضاخانی تأسیسات تازه­ای به این بند تاریخی اضافه شد. حالا بند گلستان آبگیر بزرگی است که در همة سال آب دارد و یکی از تفرّجگاه­های حاشیة مشهد به شمار می­آید. در بند گلستان هم می­توانید قایق موتوری و هم قایق پدالی سوار بشوید.  
 
سدِ چالیدرّه، عبور از ارتفاع آبگیر

چالیدرّه یک آبگیر طبیعی در حاشیة جنوبی طرقبه است. سدّ چالیدرّه بر روی یکی از سرشاخه­های فصلی آبریز درّة طرقبه قرار دارد. ساخت این سد به همین سال­های اخیر برمی­گردد. عملیات ساخت سدّ چالیدرّه در سال 76 آغاز شد و تقریباً چهار سال طول کشید. آب سدّ چالیدرّه از طریق رودخانه­های جاغرق تأمین می­شود که روستایی ییلاقی در امتداد درّة طرقبه است. چند سالی است که چالیدرّه و آبگیر آن به یکی از مراکز اصلی تفریح در طرقبه تبدیل شده است. در این سال­ها امکانات مناسبی هم برای این آبگیر ساخته شده است؛ از نقّاله بگیرید تا تله­ سیژ. با تله­ سیژ چالیدرّه می­شود از این طرف آبگیر به آن طرفش رفت و لذّت عبور از ارتفاع یک آبگیر پر آب را تجربه کرد. علاوه بر این در چالیدرّه، هم می­توانید قایق پدالی سوار بشوید و هم قایق موتوری. در این آبگیر 140 هکتاری، می­توانید ماهیگیری هم بکنید. 

نظرات

 نام:
 *نظر: